Αναμφισβήτητα η ελληνική επανάσταση αποτέλεσε ένα από τα πρώτα επαναστατικά κινήματα εθνικο-απελευθερωτικού χαρακτήρα στον Ευρωπαϊκό χώρο και σφράγισαν τη δυναμική μιας νεωτερικού τύπου εξέγερσης. Έμελλε όμως να επισκιασθεί από τα θλιβερά γεγονότα του Εμφυλίου 1823-1825 που έγραψαν δυστυχώς μελανές σελίδες Ιστορίας.

Αν εξετάσει κανείς τις γενεσιουργές αιτίες αυτού του φαινομένου , μπορεί να εστιάσει στα εξής: οι τοπικιστικές αντιθέσεις ,η διεκδίκηση κατάκτησης δικαιωμάτων μέσα από τις συγκρούσεις φατριών καθώς και η κακή διαχείριση των όρων του δανεισμού και η επακόλουθη κατασπατάληση του δανείου συνέβαλαν στο να αναπτυχθούν εμφύλιες διαταραχές.

Αναλύοντας λοιπόν τις συνθήκες ,διαπιστώνουμε πως η Επανάσταση και οι διαδικασίες συγκρότησης του ελληνικού κράτους επιχειρήθηκαν σε περιοχές της Οθωμανικής αυτοκρατορίας όπου η κοινωνική και πολιτική οργάνωση προσδιοριζόταν από τη λογική της κοινωνικής και οικονομικής δομής και πολιτικής δομής του οθωμανικού συστήματος κατάκτησης. Οι επαναστατημένες περιοχές αποτέλεσαν κοινωνικές και διοικητικές ζώνες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας που ακολουθούσαν τη λογική οργάνωσης του οθωμανικού κράτους, τους καταμερισμούς ρόλων και αρμοδιοτήτων που εξυπηρετούσαν την λειτουργία του.

Η επανάσταση επομένως, ο πόλεμος εναντίον των Οθωμανών και οι διαδικασίες συγκρότησης των εθνικών διοικήσεων ήρθαν να ανατρέψουν  μακρόχρονες κανονικότητες, να διαταράξουν σταθερές και ισορροπίες της ζωής των ανθρώπων οι οποίες στην προοπτική της επανάστασης, ενσωματώνουν στην οπτική τους το εθνικό πρόταγμα της ανεξαρτητοποίησης .Στα πλαίσια αυτής της δυναμικής των εξελίξεων με σκοπό τη συγκρότηση νέων θεσμών και νεωτερικών μορφών πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης στις επαναστατημένες περιοχές συνέβησαν απρόβλεπτα γεγονότα.

Η ίδια η Επανάσταση παρήγε τον εμφύλιο. Θα έλεγε κανείς πως είναι δημιούργημα της ίδιας της Επανάστασης.

Από την στιγμή που οι στρατιωτικοί παράγοντες ισχυροποίησαν τη θέση τους λόγω των νικηφόρων εκβάσεων των μαχών και θέλησαν να αυξήσουν την επιρροή τους στον πολιτικό στίβο, ήρθαν σε ρήξη με τις παραδοσιακά άρχουσες ομάδες. Έτσι παρατηρούνται από τη α’ έως τη β’ φάση του εμφυλίου διαρκείς μετακινήσεις από το ένα στρατόπεδο στο άλλο (κυβερνητικοί-αντικυβερνητικοί) για να φτάσουμε στην κορύφωση των γεγονότων με την απόκτηση “αδελφοκτόνου” χαρακτήρα. Οι συγκρουσιακές καταστάσεις και οι εκρήξεις βίας που εκδηλώθηκαν στη φάση αυτή ήταν η κλιμάκωση της επαναστατικής πράξης με τη μορφή σταδιακής μετατόπισης της δυναμικής του κινήματος προς την εσωτερική διαμάχη. Το επαναστατικό κίνημα καθώς εξελίχθηκε και ενισχύθηκαν οι νέες σχέσεις και δομές εξουσίας διαφοροποιήθηκε από το προηγούμενο κοινωνικο-πολιτικό καθεστώς, τις υφιστάμενες δομές εξουσίας τις οποίες αντιπροσώπευαν οι παραδοσιακοί προύχοντες.

Εδώ ήρθε να προστεθεί και η ισχυρή παρουσία των νησιωτών και του ρουμελιώτικου στοιχείου που οι προύχοντες Πελοποννήσιοι δεν είδαν με ευνοϊκό μάτι την κάθοδο στα “πάτρια” εδάφη. Τους θεωρούσαν ξένους, ετερόχθονες και γι’ αυτό τούς αντιστρατεύθηκαν και ξεκίνησαν τις πολεμικές αναμετρήσεις. Όταν οι Ρουμελιώτες εισέβαλαν στη γη της Πελοποννήσου με την παρότρυνση του Ι.Κωλέττη διαπράχθηκαν κάθε είδους βιαιότητες, εμπρησμοί, βιασμοί, λεηλασίες. Όλα αυτά διεξήχθησαν σε μία τελετή εξαγνισμού που ήθελε να καταστρέψει το παλιό, όπως αυτό ενσαρκωνόταν με την “καταπίεση” και την “τυραννία” των αρχόντων.

Οπωσδήποτε όμως αυτό  το μάγμα  θυμού, μίσους και ευφορίας ξεπέρασε κάθε όριο ανθρώπινης ηθικής και επέβαλε μία κατάσταση που θύμιζε περισσότερο “ανθρωπόμορφα τέρατα”. Ειδικά οι σκηνές λεηλασίας που διαδραματίστηκαν στα χωρία της Αχαΐας και της Κορινθίας ήταν άνευ προηγουμένου.

Συνοψίζοντας θα λέγαμε πως η Επανάσταση του 1821 ήταν κίνημα εθνικού χαρακτήρα που στόχο είχε την απόκτηση ανεξάρτητης εθνικής υπόστασης και αποτίναξης του οθωμανικού ζυγού. Σε ένα δεύτερο επίπεδο μοιραία υπήρξαν κοινωνικοπολιτικές-πολιτισμικές συγκρούσεις και αντιπαραθέσεις που συνόδευαν τη διαδικασία συγκρότησης  νέων μορφών κοινωνικής  και πολιτικής οργάνωσης. Έτσι κι αλλιώς, η Επανάσταση έρχεται να διαρρήξει παραδοσιακές κατεστημένες κοινωνικοπολιτικές σχέσεις και ισορροπίες με επακόλουθο τις εμφύλιες διαταραχές. Σε αυτή την διαδικασία λοιπόν εμπλέκονται πολιτικά υποκείμενα που διαχειρίζονταν με διαφορετικό τρόπο το ζήτημα της εξουσίας κατά τη διάρκεια του πολέμου και  μέσα  από αυτόν. Ο καθένας αντιλαμβάνεται με διαφορετικό τρόπο τον ρόλο και την παρουσία στο νέο κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι που συγκροτούνταν στη διάρκεια της Επανάστασης με τη διεκδίκηση του “δίκιου” του από την οθωμανική κατάκτηση και μέσα από την προβολή των “δικαίων του έθνους”.

Έτσι μπορούμε να κατανοήσουμε τη δυναμική αυτών των εξελίξεων χωρίς να υποτιμήσουμε το θαυμαστό και αντάξιο των θυσιών αποτέλεσμα της επαναστατικής διαδικασίας που ήταν η συγκρότηση ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.

Το κείμενο είναι της Άννας Σπυροπούλου.

Για ένα σύντομο βιογραφικό της ανατρέξτε εδώ και για τη συλλογή όλων των κειμένων του στο ΕλλάδαTheProject, εδώ.